Historia miasta Skarżysko-Kamienna - Do I Wojny Światowej

Historia miasta Skarżysko-Kamienna

Cześć IV - Do I Wojny Światowej

1776

- Bzin należy do klucza Mireckiego, ma 20 domów, wielki piec, dwie fryszerki, rudy żelaza
- Ciurów ma 8 domów i należy do klucza Szydłowieckiego
- Kamienna posiada 19 domów i należy do klucza Szydłowieckiego
- Szczepanów, w kluczu Szydłowieckim ma 5 domów.

1780

- Kanonik krakowski i opat wąchocki - J. Szeniawski wydzierżawił wielki piec na Rejowie rodzinie Michalskich na okres 50 lat.

1781

- Z tego roku pochodzi ostatni dokument potwierdzający istnienie kościółka pod wezwaniem Św. Wojciecha w osadzie Rejów.

1787

- Spis ludności podaje w Kamiennej stan 174 osoby, w tym 12 Żydów, Milica liczy prawie 100 osób, Ciurów 64, Szczepanków 50 osób, w tym 5 Żydów, Bzin i Bzinek liczą łącznie 127 osób, Posadaj – 32 osoby, Usłów – 10, Nowy Młyn 13 osób, osada Łyżwy – 17 osób.

1789

- Uchwałą Sejmu Czteroletniego skonfiskowano Biskupom krakowskim ich rozległe dobra do których należały tereny dzisiejszego Skarżyska. Rząd Królestwa Polskiego poprzez wywłaszczenia, zamiany i kupno wszedł w posiadanie obszarów nad Kamienną. Cystersom zabrano Bzin i Rejów.

1791

- Mapa z tego roku informuje, że Bzin już wtedy pełnił rolę ważnego węzła komunikacyjnego. Zbiegały się tu gościńce biegnące od strony Końskich, Kielc, Bodzentyna, Radomia, Szydłowca i innych osad oraz miejscowości.

1812

- Powódź w dniu 7 sierpnia przerywa groblę na zalewie rejowskim.

1816

- Komisja Spraw Wewnętrznych Królestwa Polskiego ocenia za niewłaściwą gospodarkę Michalskich i zaczyna nadzorować zakłady na Rejowie.

1818

- Rozbudowa kościoła (kaplicy) pod wezwaniem Św. Józefa.
- W dniu 16 lipca zakłady na Bzinie przechodzą na własność rządu.

1820

- Od uderzenia pioruna ulega spaleniu dach kaplicy na Rejowie, Ołtarz Św. Mikołaja – zabytkowe dzieło polskiej sztuki sakralnej przeniesiony zostaje do kościoła parafialnego w Suchedniowie, gdzie znajduje się do dzisiaj.

1823

- Po rozbudowie huty, Bzin stał się jednostką administracyjną pod nazwą: „dozorstwo bzińsko – suchedniowskie”.
- Cały czas funkcjonują kopalnie rudy: „Piotr” i „Anna”.

1825

- Powódź w dniu 12 maja przerywa groblę na zalewie rejowskim.

1827

- Wioska Kamienna liczy 272 mieszkańców, osada Rejów liczy 19 domów oraz 171 mieszkańców, wieś Milica liczy 17 domów, leżące u spływu Kamionki, Kamiennej i Bernatki osady Bzin i Bzinek liczą łącznie 39 domów i 325 mieszkańców.

1828

- Rządowa Komisja Przychodów w Radomiu podaje w swoim sprawozdaniu, że w wiosce Kamienna istnieją trzy fryszerki, kuźnia oraz młyn wodny. Dla wyjaśnienia: fryszerka jest to zakład hutniczy wyposażony w dwa piece oraz miechy podwójne i młot przekuwający, poruszany wodą.
- Następuje przejęcie przez państwo dóbr Szydłowieckich.

1830

- Niszczejący Wielki Piec (na Rejowie) przechodzi na własność rządu, który nakazuje go rozebrać i wybudować nowy.

1832

- Na polecenie Krajowego Wydziału Górnictwa oczyszczono z rumowisk teren fabryczny na Rejowie.

1835

- Administrację Zakładów Górniczych w Królestwie Polskim (w tym Rejowa) obejmuje Bank Polski. Rozpoczyna się budowa wielkiego pieca.

1837

- Po raz drugi wybudowano na Rejowie Wielki Piec - na zlecenie Banku Polskiego według projektu St. Wysockiego i Fryderyka Lempego. Piec posiadał kształt ściętego stożka. Budynek administracyjny Wielkiego Pieca – to obecne muzeum.

1838

- W dniu 16 października następuje uruchomienie Wielkiego Pieca na Rejowie. Pierwszym zawiadowcą wielkiego pieca był Tadeusz Wiśniewski. W Rejowie wyrabia się kartacze, pięciopudowe bomby, granaty, osiemnastofuntowe kule pełne, 36 funtowe kule palne. Niezależnie od produkcji wojennej wyrabiane są także części mostów żelaznych, płyt brukowych, drzwiczek do pieców itp.
- W tym okresie (1836-38) wybudowano domek „fabrykanta” staszicowskiej huty „Rejów”. Obecnie zabytek przy ul. Słonecznej 112.

1840

- Wielki Piec na Rejowie rozpoczyna produkcję.

1848

- W miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się Szkoła Podstawowa Nr. 2 (na Bzinku) stanęła szkoła, wybudowana z kamienia dla około 100 dzieci. Szkoła posiadała mieszkanie dla nauczyciela.

1852

- Zawiadowcą wielkiego pieca na Rejowie zostaje Józef Zatorski. Funkcję tą sprawował do 1860 r.

1863

- Z okresu Powstania Styczniowego warto odnotować: w ataku na Szydłowiec, dowodzonym przez Langiewicza (w nocy 22 na 23 stycznia) brało udział około 250 powstańców z okolic Skarżyska. Na miejsce bitwy przyprowadził tą grupę Bernard Klimaszewski.
- W dniu 2 lutego oddziały Czachowskiego urządzają na Górze Baranowskiej zasadzkę, doszczętnie rozbijając szwadron rosyjski.
- W lutym, Zakład Rejowski zostaje otoczony przez piechotę rosyjską, dragonów
i kozaków. Robotników pobito i odstawiono do obozu wojskowego pod Bzinem.
- W lutym na Rejowie Rosjanie powiesili na dębie 32 osoby między innymi powstańców z oddziału Dawidowicza . W tym miejscu, nad zalewem – obok wiekowego dębu, w setną rocznicę Powstania Styczniowego wystawiono obelisk.

1864

- Zakład hutniczy na Rejowie odremontowano i już w tym roku wyprodukowano elementy na most Kierbedzia (warszawski most na Wiśle).
- Bunt w starej hucie (teren dzisiejszych Zakładów Metalowych). Jako przywódcę buntu wymienia się Bartłomieja z Rejowa.

1870

- Do tego czasu Skarb Państwa posiada w regionie tylko 4 wielkie piece: w Bzinie, Rejowie, Mostkach i Mroczkowie. Działa kilka fryszerek między Skarżyskiem
a Suchedniowem.

1878

- Na licytacji, zamknięte kilka lat wcześniej fryszerki w osadzie Kamienna nabyli: Łukasiewicz – Policz i S-ka.
- W hucie na Rejowie wybudowano żeliwiak ogrzewany koksem. Poprzedni opalany był węglem drzewnym. Do produkcji używano rudy, wydobywanej z okolicznych kopalni: „Piotr”, „Anna”, „Elżbieta”, „Anna”. Kamień wapienny dostarczano z kopalni (kamieniołomów) na Młodzawach.

1879

- Osada Kamienna liczy 987 mieszkańców.
- Od 1 października, na Bzinie zaczyna funkcjonować nowy Wielki Piec systemu Krugera.

1880

- Pierwsze wzmianki o łączeniu się dawnych wsi, osad, przysiółków, i enklaw wchodzących w skład dzisiejszego miasta. Były to: Bór, Bzin, Bzinek, Rejów, Milica, Borki, Posadaj, Ciurów, Szczepanków, Podemłynek, Dąbrowa, Zawada, Doliska, Ekonomia, Zaporęba.


1881

- W osadzie Kamienna w miejscu rozebranych fryszerek uruchomiona zostaje odlewnia żeliwa, potem zakład wielkopiecowy i stalownia.
- 3 listopada w maleńkiej wiosce Samaniszki (Samaniskes), w dzisiejszym rejonie preńskim (Prienai) na Litwie urodził się Andrzej Bałtruszajtis, jeden wielkich społeczników, pionier skarżyskiej oświaty i orędownik nadania praw miejskich Kamiennej.

1882

- Finansista Jan Gotlieb Bloch uzyskał koncesję na budowę kolei „Iwanogrodzko-Dąbrowskiej” (Iwanogród – to obecnie Dęblin).
- Walerian Sosnowski uruchamia tartak drzewny. Jego likwidacja nastąpiła po roku 1900, a na jego miejscu powstała fabryka farb i beczek „Bzin”.
- Rozpoczęto budowę parowozowni
- Pożar niszczy szkołę na Bzinku.

1883

- W dniu 21 grudnia do stacji Bzin (późniejsza nazwa stacji to Skarżysko), po nowo wybudowanym torze kolejowym przybywa pierwsza lokomotywa.

1884

- Wybudowano jeden tor linii „Iwanogrodzko-Dąbrowskiej” oraz tor w kierunku Koluszek.
- Na gruntach górniczych nad rzeką Kamienną wybudowano fabrykę bez wielkiego pieca – surówka do odlewów sprowadzana była z pobliskiego Bliżyna i Sielpi.

1885

- Jan Witwicki nabywa od Łukasiewicza fryszerki, dając początek odlewni
i emalierni „Kamienna”.
- Uruchomiona została czterokierunkowa stacja kolejowa i ostatecznie zakończono budowę linii „Iwanogrodzko-Dąbrowskiej” ( linia prowadziła z Dęblina do Dąbrowy Górniczej ).
- Powstaje cmentarz rzymsko-katolicki przy ul. Cmentarnej.

1886

- Parowozownia w Skarżysku rozpoczyna pracę. Prowadzi obsługę linii Dęblin
– Dąbrowa Górnicza, oraz Koluszki – Skarżysko – Ostrowiec. Parowozownia posiadała trzy hale: osobową, towarową i wagonową oraz kuźnię, pompownię
i warsztat obróbki metali. W okresie tym na stanie inwentarzowym było
8 parowozów serii A, 12 parowozów serii G oraz 2 parowozy przetokowe serii D. W okresie tym zatrudnionych było około 30 drużyn parowozowych.
- Bankier Kisyn tworzy akcyjne przedsiębiorstwo „Iznoskof”, które wybudowało wielką odlewnię, a następnie emaliernię. Zakłady te istniały do 1914 roku,
a po wojnie od 1919 do 1922 roku.
- Dyrekcja Kolei Nadwiślańskiej wybudowała tor w kierunku Ostrowca.
- Powstaje odlewnia „Nowy Bzin” (okolice obecnej ulicy Zielnej, obecnie bez śladu po tej fabryce).

1892

- W Kamiennej zakład wielkopiecowy i stalownia zaczynają funkcjonować jako „Huta Skarżysko” lub „Stalownia Skarżysko”. Produkowano tu maszyny
i urządzenia rolnicze.

1895

- Stanisław Zalewski, wspólnie z inż. W. Sosnowskim założył fabrykę farb mineralnych. Następnie sam ją prowadził pod nazwą „Fabryka Farb Bzin”.

1897

- Osada Kamienna liczy 1100 osób.
- Została przyjęta nazwa Skarżysko dla stacji kolejowej. Poprzednio funkcjonowała nazwa Bzin.
- W dniu 4 lutego robotnicy z Kamiennej wyszli na ulice manifestować swe poparcie dla robotników Petersburga. Doszło do starć z wojskiem carskim, poległo 22 robotników a 40 odniosło rany.
- Jan Witwicki wydzielił część terenów i zorganizował Towarzystwo Akcyjne „Skarżysko”, które buduje dwa wielkie piece i gruszkę besemerowską. Ta nowoczesna na owe czasy stalownia zatrudnia około 600 osób. Obok produkcji stali spółka otworzyła nowy zakład: „Neptun” – który produkował cement portland. Spółka bankrutuje w 1906 roku i oba zakłady ulegają zamknięciu.

1898

- Przestaje pracować półwielki piec na Bzinie.

1900

- Dyrekcja kolei zakłada pierwszą w osadzie – 2 klasową szkołę. Kierownikiem szkoły był Rosjanin – Konarewski.
- Liczba ludności: 2495 osoby.
- Józef Sosnowski buduje fabrykę pilników.
- Antoni Tylman uruchamia tartak drzewny, a następnie zakład osełek.

1901

- Ostatni rok pracy wielkiego pieca na Rejowie. Ostatnim zawiadowcą był Antoni Waligórski.

1902

- Na skutek żądań robotników stalowni „Skarżysko” , założona zostaje przyfabryczna szkoła początkowa dla dzieci robotników. Kierownikiem szkoły
i jednocześnie nauczycielem został Józef Pedrycz. Naukę pobierało 54 dzieci.

1904

- Leopold Trzaskowski buduje rzeźnię.
- Dyrekcja kolei otwiera pierwszą, dwuklasową szkołę.
- Powstaje pierwszy chór robotniczy „Lutnia” ( działał do 1914 roku ).

1905

- W dniu 4 lutego, za obecnym dworcem PKP doszło do bitwy robotników z Żandarmerią i Kozakami, którymi dowodził kapitan Zabiełło. Zginęło 32 robotników a ponad 100 zostało rannych. Tablica pamiątkowa, informująca o tym wydarzeniu znajduje się na Szkole Podstawowej Nr. 7.
- W lutym odbył się strajk szkolny, co związane było z wystąpieniami robotniczymi w tym okresie.
- Pismo SDKPiL z 3 maja tak pisze o Kamiennej: . . „jest to osada czysto fabryczna. . . . . fabryk mamy cztery: stalownię („Skarżysko”), odlewnię („Stal”), fabrykę farb i fabrykę cementu („Neptun”), oprócz tego olbrzymie warsztaty kolejowe. . . . „.
- Starcie chłopów wsi Milica (23 czerwca) z gajowym leśnictwa szydłowieckiego
na tle wypasu bydła.
- Jan Witwicki zakłada Szkolę Przyzakładową i Ochronkę dla dzieci.

1906

- Przy skarżyskim Związku Zawodowym Metalowców zorganizowano bibliotekę oraz stowarzyszenie kulturalno-oświatowe „Jedność” pod przewodnictwem Wł. Kubickiego.
- Nieznani sprawcy dokonali pod Skarżyskiem napadu na pociąg pocztowy.

1907

- W dniu 1 maja odbył się w Skarżysku strajk powszechny.
- Rozpoczęto budowę kościoła pod wezwaniem Serca Jezusowego (budowa trwała do 1923 roku).
- Powstają dalsze 3 szkoły (w latach 1907 – 1911): jednoklasowa szkoła
na Posadaju przy ulicy Iłżeckiej, oraz szkoła w Rejowie i szkoła w dzielnicy Bzin przy szosie Krakowskiej.
- Od tego okresu linia „Iwanogrodzko-Dąbrowska” jest dwutorową linią kolejową.

1909

- Młodzież 2 letniej Szkoły Kolejowej organizuje strajk przeciw uciskowi narodowościowemu.

1910

- Liczba ludności: 7512 osób.
- Wybudowano w Kamiennej Synagogę.

1911

- Kamienna, po wydzieleniu z gminy Bliżyn występuje jako samodzielna gmina i posiada herb na którym widnieje kosa, grabie i ul. W skład gminy wchodziły oprócz Kamiennej sąsiednie wsie: Doliska, Zaporęba, Posadaj, Szczepanków, Nowy Bzin, stacja kolejowa Skarżysko.

1913

- Proboszczem parafii na Bzinie zostaje ks. Kazimierz Sykulski, wielki społecznik. Sprawuje tą funkcję do 1917 roku.


Mirosław Stefański