Odkrywamy Świętokrzyskie - waza z Bronocic

 Najstarszy na świecie dowód używania przez człowieka pojazdu czterokołowego znaleziono nie w Egipcie czy Grecji, ale na polu w Bronocicach koło Działoszyc. Wazę z wizerunkiem pojazdu Kraków zalicza do swoich największych skarbów, w Świętokrzyskiem ciągle czeka na odkrycie.

Bronocicie to niewielka wioska nad Nidzicą na południe od Działoszyc. Ponad 5 tysięcy lat temu w jej pobliżu znajdowało się jedno z największych osiedli neolitycznych Europy. Zajmowało powierzchnię ponad 50 hektarów. Archeolodzy przebadali jego niewielką cześć, ale znaleźli kilka tysięcy cennych obiektów, m.in. narzędzia z krzemienia, gliniane krążki używane do przędzenia, a także liczne fragmenty naczyń. Najcenniejszym odkryciem, dokonanym w 1975 roku podczas badań prowadzonych wspólnie przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie i Uniwersytetu Stanu Nowy Jork w Buffalo, była waza z wizerunkiem czterokołowych wozów. Naukowcy z Holandii po przebadaniu znalezionej obok niej kości orzekli, że pochodzi z około 3500 roku przed naszą erą. Tym samym zachwiana została teoria, że wozów jako pierwsi używali Sumerowie na terenach między Tygrysem a Eufratem.

Dla uczczenia tego faktu w maju 2003 roku pod Bronocicami odsłonięty został pomnik. Dotrzeć tam można polną drogą. Na wzgórzu stoi duży kamień z przytwierdzoną metalową tablicą i napisem: "Praojcom i Archeologom. Dla upamiętnienia odkrycia w 1975 roku wielkiego osiedla neolitu i najstarszych pojazdów świata na wazie z Bronocic...".

W napis wkomponowane są rysunki z tej wazy. Z boku stoi pokryty słomą szałas, a przed nim widać ślady po ognisku. To resztki zrekonstruowanej na uroczystość odsłonięcia pomnika zagrody neolitycznej.

Złożona z glinianych fragmentów waza z Bronocic przechowywana jest w sejfie Instytutu Archeologii i Etnologii PAN przy ul. Sławkowskiej w Krakowie. O jej wypożyczenie bezskutecznie zabiegało wiele muzeów na świecie. Waza znalazła się na plakacie "Skarby krakowskich muzeów", obok słynnej "Damy z gronostajem" Leonarda da Vinci, Złotego Globusa Jagiellońskiego, rzeźby Marii z Dzieciątkiem z XV wieku, nosorożca włochatego i kamiennego posągu Światowida.

Jej kopię oglądać można w krakowskim Muzeum Archeologicznym przy ul. Senackiej.

Ale nie trzeba, a nawet nie warto w tym celu jechać do Krakowa. - Tam mają kopię numer dwa. Numerem jeden jest ta - pokazuje z dumą glinianą wazę Paweł Kamiński, dyrektor Miejsko-Gminnego Centrum Kultury w Działoszycach. Przechowuje ją w swoim gabinecie wraz z innymi neolitycznymi eksponatami. Chętnie pokazuje i objaśnia rysunki.

A objaśnienia są konieczne, bo wóz z Bronocic ma nie tylko cztery koła i dyszel, ale także piąte w środku. To wyobrażenie jakiegoś naczynia czy może koło zapasowe? - Narysowanie tego koła można interpretować jako kult Boga Słońca - uważa Kamiński. Wóz to tylko jeden z wizerunków na wazie. Neolityczny artysta chciał prawdopodobnie pokazać otaczający go świat. Łatwo rozszyfrować drzewa, trudniej równolegle i prostopadle narysowane linie. Niektórzy interpretują je jako siatkę pól i dróg. Zdaniem Kamińskiego to schemat osiedla. - Już wtedy mogły występować piętrowe zabudowania - mówi. Na dole wazy widać jeszcze linie przypominające kształt fal. Tak dzieci rysują dziś rzekę. Dyrektor Kamiński nie ma wątpliwości, że to Nidzica, która przed pięciu tysiącami lat była znacznie większa.

Z rynku w Działoszycach kierujemy się na Kazimierzę Wielką, po kilkuset metrach po prawej stronie widać drogowskaz z napisem "Bronocice 3". W samym środku wsi należy skręcić jeszcze raz w prawo w drogę polną, która doprowadzi do pomnika na szczycie wzgórza. Kopię wazy oglądać można w godz. 11-19 w Miejsko-Gminnym Centrum Kultury przy ul. Ogrodowej 6.

Więcej informacji o odkryciu w Bronocicach znaleźć można na stronach internetowych www.dzialoszyce.info lub www.neolit.prv.pl

Janusz Kędracki