100 lat temu...: Ojcowie miasta (I) - Andrzej Bałtruszajtis, Witold Milkuszyc

1 stycznia 1923r. ówczesna osada Kamienna (od 1928 roku Skarżysko-Kamienna) uzyskała prawa miejskie. Zbliżający się jubileusz 100-lecia miasta jest doskonałą okazją do bliższego spotkania z historią miejsca, w którym przyszło nam żyć. W ramach projektu Skarżyskiego Stowarzyszenia Inicjatyw Obywatelskich WiekFEST - 100 lat wspólnoty miasta Skarżyska-Kamiennej. Świadomi przeszłości, patrzymy w przyszłość do końca roku, w cyklicznie publikowanych artykułach przygotowanych we współpracy z historykami badającymi dzieje naszej Małej Ojczyzny, postaramy się przybliżyć Państwu historię i sylwetki osób, które możemy uznać za "ojców miasta".

Andrzej Bałtruszajtis

Urodził 3 XI 1881 r. w Samaniszkach na Litwie. Ochrzczony został w wierze rzym.kat. w kościele parafialnym w pobliskiej wsi – Skrawdzie, położonym w dawnym dekanacie mariampolskim. Był synem Tomasza – drobnego rolnika i Marii z Nariewskich. Edukację rozpoczął w wieku 13 lat, trafiając 1894 r. do dwuklasowej szkoły w Wejwerach, później do miejscowego Seminarium Nauczycielskiego, z którego został relegowany w 1899 r. - jak później pisał – „z powodu rzekomego posiadania książek litewskich, podówczas prawnie zabronionych”. Naukę kontynuował prywatnie, w 1900 r. jako ekstern zdał egzamin w Sejnach. Jeszcze w tym roku przeniósł się do Dąbrowy Górniczej, gdzie pracował jako górnik, jednocześnie po zdaniu konkursowego egzaminu został przyjęty w 1901 r. do utworzonej przez cara Aleksandra III w 1889 r. Szkoły Górniczej, tzw. dąbrowskiej sztygarki. Przerwał naukę z powodu jej zamknięcia po głośnych strajkach w 1904/5 r. Przeniósł się do Krakowa, został przyjęty na UJ – Wydział Filozoficzny. Poświęcił się studiowaniu fizyki, matematyki i chemii. Pod okiem wybitnego fizyka Prof. Augusta Witkowskiego, rektora UJ w latach 1909 – 1911 rozpoczął badania naukowe z zakresu fizyki doświadczalnej. W 1912 r. przygotował w j. niemieckim rozprawę naukową Opór elektryczny rtęci w stanie ciekłym i stałym. Od I 1912 r. do wybuchu wojny w 1914 r. jako stypendysta pełnił rolę demonstratora, później zastępcy asystenta przy prowadzeniu ćwiczeń praktycznych z fizyki, ponadto przygotował pracę: Optyczne właściwości gazów w niskich temperaturach i przy wysokim ciśnieniu. 3 III 1913 r. podjął starania o dopuszczenie go do egzaminów doktorskich, decyzją Wydziału Filozoficznego nr 813 z 21V 1913 r. rozpoczął procedury związane z egzaminami, niestety - zmarł jego mistrz - Prof. August Witkowski. To wydarzenie nie tylko przekreśliło ambitne plany naukowe Bałtruszajtisa, jednocześnie było wielkim dramatycznym przeżyciem osobistym ze względu na silne uczucia jakie go z nim wiązały. Po 17 latach, już jako dyrektor skarżyskiego gimnazjum, właśnie dawnego mistrza – wybitnego polskiego fizyka zaproponuje jako patrona szkoły. W czasie studiów Andrzej poznał o 6 lat młodszą Martę Schuberth, ślub Andrzeja i Marty odbył się 18 września 1914 r. w kościele ojców karmelitów na Piasku, przy ul. Karmelickiej. Po opuszczeniu Krakowa młode małżeństwo wyjechało do Wiednia, później do Kaznowa, niedaleko miasta Pilzna w Czechach, gdzie dotarła do nich oferta pracy nauczycielskiej z Kamiennej gdzie pod kierownictwem ks. Kazimierza Sykulskiego od 1915 r. rozpoczynało pracę Progimnazjum Filologiczne - Szkoła Komitetu Obywatelskiego. Bałtruszajtisowie podjęli życiową decyzję, w VIII 1916 roku przyjechali do osady Kamiennej, z którą związali się już do końca życia. Andrzej od początku dał się poznać jako utalentowany organizator, niestrudzony bojownik o rozwój polskiej oświaty w osadzie, od 1923 r. mieście Kamienna. Od samego początku został włączony w skład powstałego jesienią 1914 r. Komitetu Obywatelskiego, aktywnie działał w Sekcji Szkolnej Komitetu Obywatelskiego, przekształconej później w Komisję Szkolną. Bałtruszajtis pełnił znaczącą rolę: sekretarza i później skarbnika - to są jego oficjalne funkcje. Skądinąd jednak wiadomo, że jego znaczenie było dużo większe. Bałtruszajtis po kilku nieudanych próbach upaństwowienia szkoły stał się inicjatorem budowy nowego, własnego gmachu szkolnego. Z jego inicjatywy 12 listopada 1924 r. powołano do życia Towarzystwo Przyjaciół Szkoły Średniej w Skarżysku-Kamiennej.

Na placu budowy Bałtruszajtis zorganizował tartak „Ekonomia”, który pracował dla potrzeb budowy, a także świadczył usługi dla ludności. Z zachowanych dokumentacji budowlanej wynika, że przez cały czas kontrolował przebieg budowy, podpisywał umowy, pozyskiwał darczyńców, sprzymierzeńców znalazł wśród grona nauczycielskiego, które dobrowolnie zrezygnowało z ubezpieczenia, przekazując znaczące sumy na konto towarzystwa. Bałtruszajtis w momencie zaawansowanych prac budowlanych, podjął jeszcze jedną istotną dla miasta inicjatywę. W 1926 r. rozpoczął starania o uruchomieniu w Sku-Kam. nowych szkół, tym razem zawodowych (w 1926/27 Trzyklasowej Szkoły Handlowej Towarzystwa Przyjaciół Szkoły Średniej, zaś 6 VI 1928 r. za jego staraniem Kuratorium Okręgu Szkolnego w Krakowie przyznało koncesję na utworzenie i prowadzenie Szkoły Rzemieślniczo – Handlowej, nieco później Szkoły Dokształcającej Zawodowej). W 1930 r. Bałtruszajtis awansował: został Wizytatorem Szkół Zawodowych miasta stołecznego Warszawy. Zrezygnował z prowadzenia gimnazjum i szkoły handlowej. Pracując od 1930 r. głównie w Warszawie, siłą rzeczy ograniczył swa aktywność oświatową w Skarżysku. Często jednak przyjeżdżał na posiedzenia towarzystwa, tym bardziej, że od 1934 r. mu przewodniczył, podobnie było z posiedzeniami Rady Szkolnej Powiatowej w Końskich, której przez kilkanaście lat był prezesem, nadal uczestniczył w posiedzeniach Wydziału Powiatowego, którego był członkiem. Warto jednak zwrócić uwagę na jego prace w samorządzie lokalnym. Wybory do Rady Gminy Kamiennej z początku 1918 r. potwierdziły dużą popularność Andrzeja Bałtruszajtisa w kręgach lokalnej społeczności. 24 II 1918 r. za pomocą tajnego głosowania wybrano 32 członków rady gminy. Na pierwszym miejscu znalazł się właśnie Andrzej Bałtruszajtis. Na kolejnych posiedzeniach (7.III.1918 r.) został wybrany do komisji opracowującej Statut Rady Gminy, który ostatecznie został przyjęty 30 IV 1918 r., następnie pracował także w komisji rewizyjnej. Aktywność Bałtruszajtisa w pracach rady była imponująca, w 1918 r. na ponad 30 posiedzeń Rady Gminy nie opuścił żadnego. Zgłaszał wiele postulatów istotnych dla funkcjonowania osady. Np. na posiedzeniu rady w dniu 16 czerwca 1918 r. Bałtruszajtis „stawia wniosek wybrania delegacji w sprawie odszukania dowodów, że osada nasza jest na prawach miejskich, ewentualnie gdyby takowych nie udało się wspomnianej delegacji odszukać, o wyjednanie u Komendy Powiatowej zatwierdzenia osady naszej na prawach miejskich, na co wyrażono swą zgodę przez aklamację...” Bałtruszajtis jako wnioskodawca znalazł się w składzie delegacji. Po rozpisaniu nowych wyborów do rady w dniu 8 XI 1918 r., ponownie został do niej wybrany, wystąpił z inicjatywą nowych wyborów tym razem do rady miasta. 8 XI 1918 r. Rada na jego wniosek wydała odezwę do mieszkańców Kamiennej, w której zapowiadano w „ciągu 10 dni rozpisać i dokonać wyborów na zasadach tajnego, powszechnego, bez różnicy płci, równego, bezpośredniego, proporcjonalnego głosowania do nowej Rady Miejskiej, w ręce której obecna rada złoży swe mandaty.” Warto dodać, że cytowana odezwa poprzedza w czasie przygotowaną państwową ordynację wyborczą, tak więc proponowane postulaty są odbiciem raczej poglądów czołowych członków rady gminy. 10 XI 1918 r. odbyło się pierwsze posiedzenie Komisji Wyborczej, z przewodniczącym Kazimierzem Węgrzeckim, Józefem Janikowskim (zastępcą) i Martą Bałtruszajtis jako sekretarzem, na czele. Komisja Wyborcza, na piątym swym posiedzeniu, w dniu 19 XI 1918 r., ustaliła termin wyborów: miały odbyć się w niedzielę 24 listopada w budynku gimnazjum w godz. od 9 rano do 18,00. Bałtruszajtis otrzymał 5 wynik ze swej listy, wchodząc tym samym do Rady Miasta. Ostatecznie wybrano 35 radnych. Wybory te zostały unieważnione, świadczą jednak o determinacji radnych, którym przewodził dyrektor miejscowego gimnazjum. B. nie można odmówić odwagi: przejawiał ją wielokrotnie w ważnych momentach dla miasta i kraju, np. wtedy, gdy organizował od sierpnia 1917 r. w lokalu gimnazjum oddział POW, przechowywał broń, a oddział złożony z uczniów - harcerzy nie tylko „niepokoił żandarmerię austriacką... [ale] brał udział w rozbrajaniu okupantów”, podobnie wtedy, gdy wysyłał swoich podopiecznych i nauczycieli do walki z bolszewikami w 1920 r. W 1920 r. stnął na czele sekcji informacyjnej Komitetu Obrony Narodowej w Kamiennej. Aktywnie również działał w miejscowym kole Polskiego Czerwonego Krzyża, jako wiceprezes. Organizował i popularyzował skauting, później harcerstwo na Terenia miasta.

Ostatnie lata swego życia spędził w W-wie i Sku-Kam. Wiosną 1938 przebywał w Niemczech w Hamburgu opiekując się chorą ciotką, wybuch II wojny światowej zastał rodzinę B. na wschodzie w Jarosławiu, 24 IX 1939 r. otrzymał B. przepustkę władz hitlerowskich na powrót do Ska-Kam. W 1940 nadal, za zgodą władz okupacyjnych, prowadził (prezes) przedsiębiorstwo „Ekonomia” jako Spółkę Akcyjną Gospodarstwa Krajowego w Sku-Kam., dając legalne zatrudnienie kilku mieszkańcom, a swoje mieszkanie przy ul. Żeromskiego 42 udostępnił dla tajnego nauczania.

Zmarł po długiej chorobie 28 V 1941 r. o godz. 3 rano, przeżywszy lat 59. Pogrzeb odbył się dnia następnego o godz. 16 na cmentarzu w Bzinie, jeszcze tego samego dnia o godz. 19 odprawiono mszę za „duszę zmarłego”. Pozostawił żonę Martę i córkę – Birutę. Na placu szkolnym jego dawni uczniowie jeszcze w 1936 r. posadzili dąb wraz z dedykacją wyrytą na kamiennym głazie: „Niestrudzonemu budowniczemu tej szkoły – Andrzejowi Bałtruszajtisowi dąb ten – symbol mocy – poświęcają uczniowie 1936 r.” Jest to piękny, wciąż żywy pomnik dla Litwina - Polaka, który w dziejach Skarżyska Kamiennej zapisał się wyjątkowo chlubnie.

Andrzej Bałtruszajtis


****

Ur. 15 XI 1892 w Radomiu, s. Władysława i Józefy z d. Wojno. Maturę zdał w Miejskiej Szkole Handlowej w Radomiu. Kontynuował naukę we Francji na Politechnice w Nancy, którą ukończył jako inżynier aerodynamiki. Do Kamiennej przybył w 1915; znalazł się w pierwszym składzie grona pedagogicznego Progimnazjum Filologicznego w Kamiennej, jako nauczyciel matematyki (arytmetyka, algebra, geometria) i fizyki. Mimo młodego wieku (23 lata) zdobył szybko duży autorytet wśród nauczycieli, rodziców i młodzieży. Od początku powierzono mu opiekę nad najstarszą klasą w szkole. W dniu 23 IX 1916 szkoła oficjalnie objęła opiekę i nadzór na rozwijającym się skautingiem. Decyzją rady pedagogicznej Milkuszyc został wybrany na opiekuna skautingu męskiego. Wykazał duże zaangażowanie w rozwoju skautingu w Kamiennej, był animatorem wielu imprez harcerskich, organizował wycieczki, biwaki, uroczystości patriotyczne. Dbał o finansowe podstawy pracy harcerskiej, starał się skutecznie o zapomogi i stypendia dla podopiecznych. Wspierał POW, za jego akceptacją utworzoną sekcję harcerską tej organizacji.

Popularność, jaką się cieszył w środowisku lokalnym, sprawiła, że 24 II 1918 został wybrany do rady gminy Kam. Był jednym z aktywniejszych radnych zabiegających o nadanie praw miejskich dla Kamiennej. 16 VI 1918 jako pierwszy radny wystąpił z konkretnym projektem w tej sprawie. 8 XI 1918 podpisał odezwę „Do Mieszkańców Kamiennej”, która zachęcała obywateli osady w obliczu odzyskania wolności do uczestnictwa w wyborach do rady miasta. Wszedł w skład komisji, która przygotowała pierwsze wybory w wolnej już osadzie, przewidziane na 24 XI 1918. Milkuszyc zakończył pracę w gimnazjum w 1919. Został inspektorem Państwowej Średniej Szkoły Technicznej Kolejowej w Kamiennej (w 1921 przeniesiona do Radomia), uczył w niej matematyki; był pierwszym opiekunem DH założonej przy tej szkole w roku szkolnym 1920/1921.

Przeniósł się do Poznania, gdzie został zameldowany 19 VII 1922 przy ul. Św. Jerzego 3, kolejno zmieniał miejsca pobytu, ostatecznie nabył mieszkanie na ul. Wierzbięcice 35. Po przyjeździe do Poznania podjął pracę w Zakładach Cegielskiego, jako naczelnik warsztatów na oddziale III. Znany był z dużej szczodrości, wspierał ogólnopolskie akcje kulturalne, np. był ofiarodawcą na rzecz budowy Muzeum Narodowego w Krakowie w 1935.

CDN

WIĘCEJ INFORMACJI NA TEMAT HISTORII MIASTA SKARŻYSKA-KAMIENNEJ, A TAKŻE O PROJEKCIE ZNAJDZIESZ NA STRONIE: http://wiekfest.pl/