100 lat temu...: Nadanie praw miejskich Kamiennej

1 stycznia 1923r. ówczesna osada Kamienna (od 1928 roku Skarżysko-Kamienna) uzyskała prawa miejskie. Zbliżający się jubileusz 100-lecia miasta jest doskonałą okazją do bliższego spotkania z historią miejsca, w którym przyszło nam żyć. W ramach projektu Skarżyskiego Stowarzyszenia Inicjatyw Obywatelskich WiekFEST - 100 lat wspólnoty miasta Skarżyska-Kamiennej. Świadomi przeszłości, patrzymy w przyszłość do końca roku, w cyklicznie publikowanych artykułach przygotowanych we współpracy z historykami badającymi dzieje naszej Małej Ojczyzny, postaramy się przybliżyć Państwu mniej i bardziej znane fakty z historii naszego miasta. Dzisiaj czas na przybliżenie okoliczności uzyskania praw miejskich dla Kamiennej.

Nowa 12-osoboowa rada gminna wyłoniona w wyborach, które odbyły się dnia 16 marca 1919 r. w lokalu Iluzjonu (kino Ziółkowskiej). Komisje wyborczą stanowili: Stanisław Zaleski jako przewodniczący, protokół pisała Marta Bałtruszajtis, członkami komisji wybrano: Wacława Czaplarskiego, Andrzeja Bałtruszajtisa i Antoniego Sieczkę. Głosowanie trwało od 8,00 do 18,00. Do urny przybyło 1122 mieszkańców gminy Kamiennej (a więc ok. 58% mniej niż w listopadowych wyborach do Rady Miasta). Głosowano na 4 listy wyborcze. Na listę PPS-u oddano 390 głosów, na listę żydowską – 234 głosy, narodową – 240, chadecką – 269. Wyniki wyborów potwierdzają opinię o zmniejszających się wpływach PPS-u, która zdobyła 4 mandaty (Julia Markiewiczowa, Feliks Niemyski, Władysław Garbacz, Wacław Czaplarski), z listy 2 przeszli do rady jako członkowie rzeczywiści: Jankiel Margulis i Chmielnicki . Członkowie 3 i 4 listy utworzyli wspólny blok, toteż uzyskali w sumie 6 mandatów. Z listy narodowej radnymi zostali: Wacław Węgrzecki, Andrzej Bałtruszajtis, Leopold Serafin, z 4 listy - Franciszek Bilski, Ludwik Wiatr, Antoni Sieczka.

Warto zauważyć, że obok znanych już nazwisk radnych pojawiły się nowe: aktywny już pod koniec 1918 r. Wacław Węgrzecki, prezes Zarządu Banku Spółdzielczego w Kamiennej, czynny działacz Komitetu Obywatelskiego i Sekcji Szkolnej, Julia Markiewiczowa - absolwentka gimnazjum radomskiego, długoletnia nauczycielka różnych szkół, Leopold Serafin - maszynista, Teofil Garbacz – rolnik, Chaskiel Chmielnicki – właściciel zakładu krawieckiego, pochodzenia żydowskiego, 3 lipca 1919 r. rada zaakceptowała, po uzyskaniu pozytywnej opinii sędziego Zaleskiego, nowego wójta, Antoniego Biernackiego, i sekretarza – Jana Grodnickiego.

Rada Gminna wyłoniona w marcowych wyborach podjęła szereg inicjatyw zwiększających szanse na awans gospodarczo – społeczny Kamiennej, stworzyła warunki do bardziej dynamicznego rozwoju osady, tym samym przybliżyła Kamienną do uzyskania praw miejskich Już 23 marca 1919 r. utworzono komisje finansowo- budżetowo-handlową, sanitarną, budowlaną i rewizyjną. Dużą troskę przywiązywano do sprawnego funkcjonowania szpitala epidemicznego w Kamiennej, dużym sukcesem zakończyło się staranie radnych o ustanowienie w Kamiennej komunalnego urzędu mieszkaniowego.

Rada opracowała (5 kwietnia 1919r.) wstępny kosztorys brukowania ulic, znalazło to pełna aprobatę zgromadzenia gminnego w dniu 2 czerwca 1919 r. Zwrócono uwagę na konieczność brukowania ulic, jak podkreślał Wacław Czaplarski „ze względu kulturalnych i praktycznych”. Ostatecznie jeszcze tego dnia przypomniano uchwałę z 25 maja 1919 r. pozwalającą na zaciągnięcie pożyczki na brukowanie 4 ulic w Kamiennej (Iłżeckiej, Kamiennej, Czarnej i Nowej).

Z początkiem 1920 r. zintensyfikowano starania o nadanie praw miejskich dla Kamiennej. Podczas Zgromadzenia gminnego w dniu 23 stycznia 1920 r. radny Andrzej Bałtruszajtis złożył wniosek, by poczynić starania „u odnośnych władz o przemianowanie osady Kamienna na miasto”, który przyjęto jednogłośnie. Ponownie powtórzył go w dniu 7 marca 1920 r. Tym razem sytuacja była o tyle klarowna, że ukazała się Ustawa z dnia 20 lutego 1920 r. w przedmiocie zaliczania osad wiejskich w poczet miast oraz zmiany granic miast na obszarze b. zaboru rosyjskiego. Wydział Powiatowy i Sejmik na swych posiedzeniach 8 marca i 12 kwietnia 1920 r. poparły inicjatywę obywateli Kamiennej.

Warto zwrócić uwagę, że w tym samym niemal czasie rada zainicjowała szereg istotnych zmian w osadzie. Ważne było przemianowanie nazwy stacji kolejowej Skarżysko na Kamienna i „upoważnia do dalszego starania się u odnośnych władz”, parę miesięcy później podjęto kwestię budowy łaźni w osadzie i remontu aresztu gminnego. Z poparciem rady gminy spotkała się sugestia Andrzeja Bałtruszajtisa zatrudnienia inżyniera – technika dla lepszego nadzoru nad pracami budowlanymi w osadzie. Borykano się z problemami żywieniowymi, pod koniec stycznia i na początku lutego 1920 r. Andrzej Bałtruszajtis gościł w Ministerstwie Aprowizacji (załatwił 6 wagonów zboża dla powiatu koneckiego), 11 lutego został oddelegowany do Zarządu Okręgowego w Radomiu celem załatwienia drewna na budowę mostu na Kamiennej.

Ważną inicjatywę wniósł radny Bałtruszajtis w dniu 15 maja 1920 r. zgłaszając wniosek przeniesienia Sądu Pokoju z Bliżyna do Kamiennej. Motywował to tym, że „Kamienna liczy przeszło 11 tysięcy ludności, w tejże osadzie ześrodkowany jest handel i przemysł, znajduje się trzech doktorów, apteka, odbywają się targi w każdy wtorek i są wszelkie dane, że osada Kamienna w bliższej przyszłości zostanie przemianowana na miasto. Obecnie Sąd Pokoju znajduje się we wsi Bliżynie liczącej 1500 mieszkańców, odległej o 9 kilometrów. Sąd ten jest i Sądem Pokoju dla Kamiennej. Przeniesienie Sądu Pokoju do Kamiennej byłoby wielką ulgą dla stosunkowo znacznej liczby skupionych mieszkańców w osadzie Kamienna i okolicznych wiosek, którzy w razie korzystania z powyższego sądu muszą odbywać ze strata czasu podróż do Bliżyna „.Rada gminy w pełni zaakceptowała wniosek, choć procedury przenoszenia sądu trwały ponad rok. Dopiero w grudniu 1921 r. wójt powiadomił radnych o jednoznacznej decyzji władz powiatowych. Niezmierne ważne z punktu widzenia nadania praw miejskich dla Kamiennej było posiedzenie rady gminnej 17 listopada 1920 r. Antoni Biernacki – wójt, jako przewodniczący odczytał radzie rozporządzenie Starostwa koneckiego z dn. 11.09.1920 r. „że celem definitywnego załatwienia sprawy przekształcenia tutejszej osady na miasto należy przesłać do starostwa odnośne uchwały zebrania gminnego i Rady gminnej i oprócz tego przedstawić następujące dane:
a. czy osada posiada charakter miejski przez sposób jej zabudowania.
b. jaki jest stopień uprzemysłowienia osady, tj. ile posiada ona przedsiębiorstw przemysłowych i zakładów rzemieślniczych, ile jest sklepów.
c. jakie osada ma widoki rozwojowe przez swe położenie geograficzne.
d. ile posiada ludności w jakim składzie pod względem narodowościowym i wyznaniowym z uwzględnieniem ewentualnego rozszerzenia granic osady.
e. czy osada będzie w stanie prowadzić samodzielną gospodarkę miejską, oraz z jakich źródeł czerpać będzie głównie potrzebne na to fundusze....”

Jednocześnie polecono przygotować plan z wyznaczonymi granicami miejskimi, jednocześnie uzyskać zgodę zainteresowanych gmin w razie potrzeby włączenia do miasta okolicznych obszarów do nich należących.

„Rada gminna – czytamy w tymże protokole – rozpatrzywszy powyższą sprawę postanowiła w uzupełnieniu postanowienia swojego z dnia 3-go lutego, 7-go marca 1920 r. i zebrania gminnego z dnia 23 stycznia 1920 r. prosić odnośne władze o przekształcenie osady Kamienna na miasto, przy czym wyjaśnia:

a. osada posiada charakter miejski zajmując ściśle określone terytorium. Regulacyjny plan posiada jeszcze przed wojną z wyznaczeniem ulic i przestrzega planowej rozbudowy.
- posiada domów murowanych 300 w tym piętrowych 42
- posiada domów drewnianych 450 – || – 3
- 1/3 część osady zabudowana jest gęsto, a 2/3 puste place przeznaczone do planowego rozbudowania...

b. osada posiada: Zakłady żelazne i emaliernię „Kamienna”, Zakłady żelazne i stalownie „Skarżysko”, Zakłady żelazne i emaliernię „Nowy Bzin”, cementownię, fabrykę żelaza Stanisława Zająca, pilnikarnię Sosnowskiego, fabrykę farb, osełczarnię, dwa tartaki, dwa młyny motorowe, trzy warsztaty mechaniczne, pięć warsztatów stolarskich, kaflarnię, dachówczarnię, rzeźnię, 230 sklepów różnego rodzaju i handlu, Okręgowy Związek Kooperatyw Kolejowych Dyrekcji Radomskiej, Towarzystwo Pożyczkowo – Oszczędnościowe, Stowarzyszenie „Pomoc”, Stowarzyszenie „Łącznik” z filiami, resursę rzemieślniczą, Stowarzyszenie „Jedność” robotnicze, warsztaty szewskie, targ z przestrzenią 12-to morgową na rozbudowanie hal, itp., stację węzłową z warsztatami mechanicznymi, ponadto posiada: ochronkę, 7-mio klasową szkołę powszechną do której uczęszcza 1200 dzieci, średnią szkołę techniczną kolejową, 8-io klasowe gimnazjum do którego uczęszcza 450 uczniów

c. ze względu węzła kolejowego, położonego na gruntach osady Kamienna, z nazwą stacji „Skarżysko” jest bezpośrednio połączona z Warszawą, Krakowem, Lublinem, Łodzią, Nadbrzeziem (?) i Tarnobrzegiem, ponadto jest położona nad rzeką Kamienną, której siła wodna porusza bardzo wiele fabryk i młynów, jak to widać z wyżej wymienionych fabryk. Wobec położenia osady nad rzeką, bardzo łatwo można przeprowadzić kanalizacje osady.

d. Posiada ludności ogółem 10750 w liczbie katolików 8615, Żydów 2135. Terytorium osady wystarczy dla rozwoju na szereg lat, ponieważ ma jeszcze w swoim rozporządzeniu przeszło 60 mórg pastwisk, które nadają się pod budowę fabryk i wszelkich budowli, jednak byłoby rzeczą bardzo pożądaną, aby do osady przyłączone grunta majoratne z zachodniej strony osady i grunta należące Dóbr Państwowych z północy, gdzie już są dwa domy wybudowane, tj. Stanisława Zaleskiego i Dergiemana oraz grunta rządowe na których jest postawiona fabryka budowy prowizorycznych domów”

Z tym wyjaśnieniem rada postanowiła przesłać starostwu plan sytuacyjny osady i gruntów ornych, zapewniając przy tym, że Kamienna będzie mogła prowadzić samodzielną gospodarkę miejską, posiada też „dużo sił z wyższym i średnim wykształceniem”, zaś fundusze czerpać - z przemysłu, handlu, hal targowych i normalnych podatków miejskich (e).

Mimo obiektywnych przesłanek przemawiających za przekształceniem Kamiennej w miasto, sprawa natrafiała na dalsze rozmaitej natury przeszkody. Decyzje podejmowali lub ją opiniowali różnego szczebla administracji państwowej i samorządowej urzędnicy. W dużym stopniu zablokowały je na jakiś czas uchwały zgromadzeń mieszkańców wsi Milica i Młodzawy, które do Kamiennej nie chciały być przyłączone, o czym wójt Kamiennej - Biernacki 4 stycznia 1921 r. poinformował radę. W 1921 r. wróciła tez sprawa włączenia do osady Kamienna gruntów tzw. Marywilu (Dolna Kamienna) przestrzeni 57 morgów oraz osad pokarczemnych.

Tymczasem radni gminy Kamienna w dniu 18 lutego 1922 r. wyszli z inicjatywą utworzenia nowego powiatu z siedzibą w Kamiennej. Wniosek zgłosił wójt A. Biernacki. „ Kamienna jako punkt węzłowy kolei państwowych – Skarżysko i punkt fabryczno – przemysłowy ma wszelkie dane do szybkiego rozwoju, przeto pożądanym byłoby w interesie tak miejscowej, jak i okolicznej ludności utworzyć starostwo w Kamiennej...z dołączeniem okolicznych gmin, a mianowicie:
- z powiatu koneckiego: Bliżyn, Chlewiska, Szydłowiec i miasto Szydłowiec
- z powiatu iłżeckiego: Skarżysko – Kościelne, Mirzec, Wielka Wieś, miasto Wierzbnik z byłą gminą Wierzbnik
- z powiatu kieleckiego: gm. Suchedniów,
- z powiatu radomskiego gm. Rogów”

W sumie nowy powiat liczyłby przeszło 100000 mieszkańców i co ważne, żadna gmina nie była oddalona od Kamiennej więcej niż 16 km. Rada gminy jednogłośnie wniosek zaakceptowała, w tym celu podjęto uchwałę polecającą rozpoczęcie odpowiednich starań w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Wyprzedzając nieco fakty dodajmy, że problem utworzenia powiatu z siedzibą w Kamiennej powróci kilkakrotnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

Rada gminna konsekwentnie podejmowała szereg decyzji zwiększających szanse na przekształcenie. 18 września 1921 r. przemianowano ulice osady. Z dość szczegółowego protokołu wynika, że utworzono nazwy dla ulic tzw. „podłużnych” (Kolejowa, Towarowa, Iłżecka, Targowa, 3-go Maja, Fabryczna), oraz tzw. ulic „poprzecznych” (Mała, Wspólna, Staszica, Mickiewicza, Podjazdowa, Kościuszki, 17-go Marca, Wiejska, Żurawia, Długa, Jasna, Piaski). W sumie decyzją rady gminnej „numeracja ulic poprzecznych winna zaczynać się od północy na południe, podłużnych od zachodu na wschód”, zaś „numeracja domów parzystych winna być po prawej stronie, nieparzystych po lewej, Strzałki na tablicach umieścić w kierunku rosnących numerów”.

Dużej wagi była inicjatywa opracowania planów regulacyjnych i niwelacyjnych przyszłego miasta. Temu poświęcono posiedzenie rady w dniu 24 lipca 1922 r. Zwrócono uwagę, że Kamienna posiada charakter miejski - 750 domów i 11 150 ludności (dalszy wzrost w stosunku do 1920 r.), ponadto „rozwija się i ma wszelkie dane do dalszego szybkiego rozwoju i ma wszelkie dane do dalszego rozwoju i szybkiego rozwoju i dla tego pożądanym jest jak najszybsze przemianowanie Kamiennej z osady na miasto. Starania w tym celu już są poczynione, lecz do tego potrzebne są plany jak regulacyjny, tak i niwelacyjny”. Podjęto stosowną uchwałę o oddelegowaniu do Kamiennej geometry dla sporządzenia planów regulacyjnych i niwelacyjnych, oraz by zwrócić się do Ministerstwa Robót Publicznych o długoterminową pożyczkę na potrzeby przeprowadzenia regulacji i brukowania ulic.

28 listopada 1922 r. Ministerstwo Robót Publicznych przyznało Kamiennej 1mln 500 tys. marek na rozpoczęcie pomiarów osady. Fakt przyznania kredytu jak najbardziej świadczył o przychylności ministerstwa do inicjatywy nadania praw miejskich dla Kamiennej.

Podobne stanowisko zajmowało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, kluczowe w tej sprawie. Zwróciło się bowiem do wojewody kieleckiego w dniu 4 lipca 1922 r. z poleceniem sprawdzenia „czy przeciwko włączeniu do przyszłego miasta Kamiennej, gruntów rządowych, wymienionych w protokole posiedzenia rady gminnej gminy Kamienna z dnia 17.XI.1920 r. punkt „d” nie zachodzą przeszkody ze stanowiska Zarządu Dóbr Państwowych”. Wojewoda, któremu wyznaczono termin do 1.08.1922 r. działał dość opieszale, w związku z czym 28 sierpnia ministerstwo ponagliło go by zajął ostateczne stanowisko w powyższej sprawie, zrobiło to ponownie 13 września, następnie 13 października 1922 r.

Ostatnim razem ton pisma był dość stanowczy: „nawiązując do pisma Pana wojewody z dn. 12 IX Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poleca bezzwłocznie wykonanie rozporządzenia z 4 lipca 1922 Nr AO-1231/30 w sprawie podniesienia os. Kamienna do godności miasta i rozszerzenia granic”. Mimo braku wytyczenia granic administracyjnych Kamiennej Rada Ministrów z dnia 28 grudnia 1922 r. wydała Rozporządzenie: „ Z osady Kamienna, stanowiącej dotychczas samodzielna gminę wiejską oraz gruntów rządowych Milica – Pastwiska, tworzy się gmina miejską z siedzibą zarządu w Kamiennej. Równocześnie wyłącza się wymienione grunty rządowe Milica pastwisko z wiejskiej gminy Bliżyn”. Dokument został podpisany przez Władysława Sikorskiego – Prezesa Rady Ministrów, tym samym Kamienna stała się 161 miastem II Rzeczpospolitej.

Data obowiązywania rozporządzenia to 1 styczeń 1923 r., natomiast wejścia w życie – 18 listopada 1923 r.