100 lat temu...: Prolog - Kamienna XVI-XVIII w.

1 stycznia 1923r. ówczesna osada Kamienna (od 1928 roku Skarżysko-Kamienna) uzyskała prawa miejskie. NZbliżający się jubileusz 100-lecia miasta jest doskonałą okazją do bliższego spotkania z historią miejsca, w którym przyszło nam żyć. W ramach projektu Skarżyskiego Stowarzyszenia Inicjatyw Obywatelskich WiekFEST - 100 lat wspólnoty miasta Skarżyska-Kamiennej. Świadomi przeszłości, patrzymy w przyszłość do końca roku, w cyklicznie publikowanych artykułach przygotowanych we współpracy z historykami badającymi dzieje naszej Małej Ojczyzny, postaramy się przybliżyć Państwu mniej i bardziej znane fakty z historii naszego miasta. 

Nadanie praw miejskich dla Kamiennej, rozpoczęło nowy okres jej dziejów i bardzo dynamicznego rozwoju. Zakończyło tym samym ciekawą, ponad 4 wieków trwającą historię Kamiennej jako osady wiejskiej, która zaczynała się od powstania przykuźniczej osady z początku XVI w., a w latach odradzającego się państwa polskiego po rozbiorach i niewoli narodowej, już w XX w. była znaczącym w skali regionu i węzłem komunikacyjnym i ośrodkiem przemysłu.

Początki osady Kamienna łączą się z inicjatywą gospodarczą rodu Szydłowieckich, herbu Odrowąż, którzy uzyskali w 1511 r. zgodę opata wąchockiego Piotra Borkowskiego na założenie sadzawki i zbudowanie kuźnicy. Powstała w XVI w. kuźnica i osada przykuźnicza zlokalizowana była na obrzeżach dóbr szydłowieckich, na lewym brzegu rzeki Kamiennej, na wschód od Bzina, południowy zachód od Skarżyska Klasztornego (Kościelnego) – osad należących wówczas do cystersów wąchockich. Między nowopowstałą osadą a rzeczką Oleśnica, odgraniczającą dobra cysterskie, pod koniec XV wieku wybudowano młyn „Possadzay” (Posadaj), wokół którego powstała w osada Posadaj.

Kamienna położona była w centralnej części staropolskiego województwa sandomierskiego, przy południowej granicy powiatu radomskiego. Do 1657 r. znajdowała się na obszarze parafii wąchockiej, natomiast z chwilą utworzenia samodzielnej parafii w Skarżysku-Kościelnym w 1657 r. Kamienna znalazła się w jej granicach.

Kamienna nie była najstarszą osada, jaka powstała w granicach administracyjnych dzisiejszego miasta Skarżyska-Kamiennej. W dobrach cysterskich dużo starszą metryką legitymuję się Bzin, Żyrcin (Rejów), Młodzawy, w dobrach Szydłowieckich: Skarżysko Książęce (Rycerskie), Pogorzałe.

Rozwój Kamiennej związany był ściśle z funkcjonowaniem kuźnicy żelaza, którą wspierali nowi jej właściciele: magnacki ród litewski Radziwiłłów, który wszedł w posiadanie w 1548 r. rozległych dóbr szydłowieckich, tworząc tzw. hrabstwo szydłowieckie.

W XVI – XVII wieku, w oficjalnych rejestrach skarbowych używana była podwójna nazwa kuźnicy: Kamiona (Kamienna) i Duracz (Duraczów). Druga nazwa wiążę się z nazwiskiem znanych kuźników – Duraczów, którzy byli dzierżawcami kuźnicy z rąk Radziwiłłów.

W 1577 r. kuźnice Duracz, Milica posiadały 4 koła, zatrudniały 16 pracowników. W 1578 r. kuźnik Walenty Duracz, dostawca żelaza na budowę mostu warszawskiego, uzyskał nobilitację z rąk króla Stefana Batorego.

Według zachowanych w archiwum parafialnym w Szydłowcu kwitów poboru łanowego z 1622 r. w skład hrabstwa wchodziło 19 wsi, liczne młyny, dwie kuźnice i dwie huty szkła. W Posadaju poświadczony był 1 rzemieślnik, w kuźnicy (3 koła) Kamienna – Duracz – 5 czeladników. Warto dodać, że do większych osad hrabstwa szydłowieckiego zaliczamy Skarżysko Książęce (6,5 łana, 2 komorników ubogich, młyn o dwóch kołach, 1 rola karczmarska).

W I poł. XVII w. w Kamiennej obok rozwijającej się kuźnicy powstał folwark. W 1644 r. przynosiły łącznie z „przynależnymi wsiami” 4000 szelągów dochodu.

Mimo wojen i zaraz połowy XVII wieku, które nie ominęły hrabstwa szydłowieckiego i wywarły wpływ na stan osadnictwa i zaludnienia, dostrzegamy znaczny rozwój Kamiennej.

Według rejestru podatku pogłównego z 1662 r., od którego zwolnieni byli starcy, żebracy i dzieci do lat 10, Kamienna była już dość ludną wsią. Pogłówne płacił mieszkający tu szlachcic – Jan Zalewski, 4 osoby czeladzi dworskiej, 6 rudników, 4 osóby mieszkające przy młynie oraz 78 poddanych. W sumie Kamienną zamieszkiwało 93 osoby płacące podatek. Dla porównania dodajmy, że Kamienna prześcignęła pod tym względem Milicę i Ciurów (92), Pogorzałe (54), Posadaj (26), Szczepanków (28), nie mówiąc o innych osadach dóbr cysterskich i biskupów krakowskich.

Z obszaru dzisiejszego miasta najludniejszy był Bzin (17 osób mieszkało w największej kuźnicy w tych stronach, 83 poddanych i 1 kuźnik), Skarżysko – Książęce (132 osoby).

Rejestr podymnego powiatu radomskiego z 1667 r. informuje jedynie o 5 domach kuźniczych w Kamiennej, nie obejmuje więc całej osady. Garść istotnych informacji zawiera natomiast rejestr pogłównego z 1673 r. W Kamiennej nadal poświadczony jest szlachetnie urodzony Jan Zalewski (oraz 8 osób czeladzi), przebywał również Duracz (kuźnik) z żoną (Wojnina) i córką (oraz 6 osób czeladzi dworskiej).

Ważnym wydarzeniem było utworzenie 4 marca 1657 r. parafii w Skarżysku Kościelnym przy kościele p.w. Trójcy Świętej, do której obok Skarżyska Kościelnego, Lipowego Pola, Świerczka, Szczepanowa, Posadaja, Bzina, Rejowa, Milicy i Ciurowa (Dziurdziów) weszła Kamienna. Granice nowopowstałej wspólnoty wiernych skupionej wokół świątyni i duszpasterza pokrywały się w dużym stopniu z granicami dzisiejszego miasta. Mieszkańcy w XVII i XVIII wieku uczęszczali zapewne do modrzewiowego kościółka Św. Mikołaja na Rejowie, ewentualnie drewnianej świątyni w Bzinie

Brak, niestety danych źródłowych odnoszących się do Kamiennej i okolic z końca XVII i I poł. XVIII wieku. Dokładniejszymi danymi dysponujemy dopiero dla II poł. XVIII wieku. W Opisie powiatu radomskiego Franciszka Siarczyńskiego z 1776 r. czytamy: „Kamienna, d(omów) 19, do klucza szydłowieckiego, w par. skarżyskiej, nad rzeką tego imienia, grunty piaszczyste, las znaczny, staw, łąk dostatkiem. Znajdują się tu obfite rudy żelaza z kuźnicą; od Szydłowca m. 1,5, od Radomia 6”.

W 1789 r. Sejm Czteroletni uchwalił podatek na wojsko, zwany ofiarą dziesiątego i dwudziestego grosza. Z dóbr szlacheckich płacono dziesiątą część dochodów. Wieś Kamienna, należąca do księcia Mikołaja Radziwiłła „czyni co roku czystej intraty 1284 zł i 10 gr.” Wyliczony podatek na 128 zł. I 13 gr. nie uwzględniał dochodów z propinacji. W tzw. wsiach kuźniczych (Kamienna, Milica, Ciurów, Szczepanów, Posadaj) dochód ten wynosił 3156 zł. I 20 gr. Dużą wartość poznawczą zawiera spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 r. obejmujący również parafię Skarżysko. Kamienna należała do jednych z większych wsi. W sumie zamieszkiwało ją 174 osoby, w tym 12 pochodzenia żydowskiego (6,9 %). W 1789 r. Kamienna liczyła już 24 domy, w stosunku do 1775 r. był to wzrost o ponad 26%. Tak więc ostatnie lata I Rzeczypospolitej dzięki ożywieniu gospodarczemu były pomyślne dla osady.

Rozwój Kamiennej przerwały jednak rozbiory Polski...