To jedna z najstarszych wsi na Ponidziu. Istniała już w XI wieku. W latach 1194-95 mieszkał tam biskup krakowski Pełka, a przed wojną swoje społecznikowskie pasje realizował ksiądz Roman Zelek, senator II Rzeczypospolitej.

"Wieś Dzierążnia leży nad rzeką zwaną Wielkanoc, między pagórkami tworzącymi od strony północnej głębokie parowy, będące kiedyś siedliskiem dzikiego zwierza" - pisał przed wiekiem ksiądz Jan Wiśniewski. Za Janem Długoszem podawał, że w 1063 roku w Dzierążni biskup krakowski Lambert Zula wydał pozwolenie na budowę kościoła w Kazimierzy Małej, czego świadkiem był ksiądz kanonik Stanisław Szczepanowski, później biskup stracony z rozkazu króla Bolesława Śmiałego, a obecnie święty, jeden z patronów Polski. W latach 1194-95, gdy trwały walki o koronę polską między Leszkiem Białym a Mieszkiem III Starym, w Dzierążni znalazł schronienie biskup krakowski Pełka.

Zbór ariański został zburzony, a w jego miejscu stoi barokowy kościół Świętej Trójcy. Zachował się jeszcze dom ministra zboru, odnowiony staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Rakowskiej i służy jako Regionalna Izba Pamięci.

W 1567 roku kasztelan żarnowski Jan Sienieński uzyskał od króla Zygmunta Augusta przywilej lokacji nad rzeką Czarną Staszowską miasta, które od herbu swojej żony Jadwigi nazwał Rakowem. Był on wyznawcą Kalwina, jego żona zaś pochodziła z ariańskiej rodziny. Dzięki temu, że Sienieński zapewnił pełną swobodę religijną, do zaczęli napływać tu innowiercy z całej Europy i wkrótce Raków stał się znaczącym miastem w Polsce. Pod koniec XVI wieku powstał w nim Zbór Braci Polskich, który powołał na jednym z synodów Akademię Rakowską. Była bardzo postępowa uczelnią, na której wykładano w kilku językach, w tym polskim, a najnowsze osiągnięcia nauki europejskiej poznawać mogli nie tylko arianie. Na potrzeby akademii pracowały papiernia i drukarnia, w której wydano około 200 pozycji książkowych. Otwarta też została trzecia na ziemiach polskich biblioteka publiczna, po Krakowie i Gdańsku.

To najmniejsze miasto w województwie świętokrzyskim może się pochwalić m.in. unikatowym w sztuce europejskiej malarskim przedstawieniem Credo. Odkryte przed 20 laty freski powstały prawdopodobnie w połowie XV wieku

Podziwiać je można w działoszyckim kościele Świętej Trójcy. Początki tej wielokrotnie przebudowywanej świątyni sięgają XIII wieku. Znajdujące się na ścianie prezbiterium bezcenne malowidła odkryte zostały podczas prac remontowych w latach 80. ubiegłego wieku. Tworzą składającą się z 12 ilustracji kolejnych wersetów Credo całość, podzielaną na trzy poziomy po cztery kwatery. Te najwyżej położone widoczne są tylko we fragmentach, ponieważ zostały częściowo zakryte przez powstałe później sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Przedstawiają m.in. postacie Adama i Ewy, narodzenie i złożenie do grobu Jezusa Chrystusa. Na tych środkowych obrazach widać z kolei zmartwychwstanie i wniebowstąpienie Chrystusa. W najniższej części zwraca uwagę "Grzechów odpuszczenie" - wnętrze kościoła z postaciami oczekującego na spowiedź i spowiednika. Jak pisze dr Adam Sznajderski w książce "Działoszyce 2000. Dzieje miasta i okolicy", jest to pierwsze w malarstwie polskim przedstawienie spowiedzi słuchanej przez księdza. Według niego takie przedstawienie Credo w sztuce należy do rzadkości, a w Polsce nie było dotychczas znane. Ich twórca miał się wzorować na monachijskim "Symbolum Apostolarium".

To dawne miasto warto odwiedzić dla wspaniałej barokowej fary świętej Trójcy. Już z daleka wyróżnia ją okazała fasada. "A wnętrze posiada tak osobliwe i piękne stiuki z XVII chyba wieku, jakich nie posiada żaden kościół w Polsce'' - zachwycał się Jarosław Iwaszkiewicz, zatrzymując się w Tarłowie w drodze do Sandomierza.

Nad głównym wejściem do kościoła znajduje się herb Oleśnickich Dębno, podtrzymywany przez dwa anioły. Wyżej zwraca uwagę okazała płaskorzeźba świętej Trójcy. Po jej dwóch stronach stoją monumentalne ceramiczne postacie patronów Polski - świętych Stanisława i Wojciecha. Wykonał je przed 20 laty artysta rzeźbiarz Gustaw Hadyna. Niezbyt harmonizują z barokową bryłą kościoła. Zastąpiły XVIII-wieczne rzeźby, których resztki leżą jeszcze na przykościelnym placu.