Odkrywamy Świętokrzyskie - Chroberz

Nazwę swą zawdzięcza królowi Bolesławowi Chrobremu, gotycko-renesansowy kościół wojewodzie Stanisławowi Tarnowskiemu, a "grający" w "Przedwiośniu" pałac - margrabiemu Aleksandrowi Wielopolskiemu.

Według tradycji nazwa wsi pochodzi od zamku Chroberz, jaki zbudował nad Nidą Bolesław Chrobry po powrocie z wyprawy kijowskiej. Odpoczywał tu w drodze do Krakowa król Kazimierz Wielki, ranny w wypadku podczas łowów w lasach nad Pilicą. U schyłku średniowiecza Chroberz należał do Tęczyńskich, a później do Tarnowskich. W połowie XVI wieku Stanisław Tarnowski, kasztelan zawichojski, a później także wojewoda sandomierski, ufundował na niewielkim wzgórzu kościół, który możemy podziwiać do dziś. Znajdujące się wewnątrz świątyni okazałe nagrobki zmarłego w 1568 roku fundatora oraz starszy o 15 lat księdza Zbigniewa Ziółkowskiego, należą do najcennieszych zabytków renesansowej rzeźby w Polsce. Obydwa przypisywane są wybitnemu artyście tej epoki Janowi Michałowiczowi z Urzędowa.

W tym kościele oraz w stojącej koło niego drewnianej dzwonnicy rozgrywa się część akcji powieści "Przygody małego ancykrysta", pochodzącego z Chrobrza pisarza Józefa Mortona (1911-94).

Znany jako Odolany z filmowej adaptacji "Przedwiośnia" pałac chroberski zbudowany został w połowie XIX wieku. W miejscu wcześniejszej rezydencji wzniesionej wraz z kościołem przez Tarnowskiego, która potem należała do Myszkowskich. W XVII wieku Chroberz stał się jednym z głównych ośrodków ordynacji pińczowskiej. Z tego okresu pochodzi powiedzenie: "Kto ma Chroberz, Książ i Szaniec, może iść z królową w taniec". Po wygaśnięciu męskiej linii rodu Myszkowskich ordynację przejęli Wielopolscy. Szóstym ordynatem z tego drugiego rodu był Aleksander hrabia Wielopolski, tytułujący się także margrabia Gonzaga Myszkowski. To jedna z najtragiczniejszych postaci naszej historii. Z jednej strony, robił wiele, aby zastąpić rosyjską administrację przez Polaków, reformował szkolnictwo. Z drugiej, rodacy zarzucali mu zbyt dużą ugodowość wobec Rosji i okrzyknęli zdrajcą. Jako naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego ogłosił brankę do wojska, aby uniemożliwić wybuch powstania. Jednak decyzja ta powstanie tylko przyspieszyła. Nie ufali mu Polacy, przestali ufać Rosjanie.

A w zbudowanym przez margrabiego pałacu stacjonował w marcu 1863 roku przed bitwą pod Grochowiskami generał Marian Langiewicz ze swym oddziałem. Obecnie część wzniesionej według planów wybitnego architekta Henryka Marconiego rezydencji, położonej w rozległym parku z okazałym platanem i ponad 350-letnią lipą, służy jeszcze Zespołowi Szkół Rolniczych.

Wkrótce jednak szkoła całkowicie opuści pałacowe mury. Większość pomieszczeń przejął już, utworzony w 2004 roku przez powiat pińczowski, Samorządowy Ośrodek Dziedzictwa Kulturowego Ponidzia. Dawna bawialnia to teraz galeria sztuki artystów z tego regionu. W gablotach prezentowane są osiągnięcia literatów, m.in. Józefa Mortona. W sali balowej, w której tańczono w filmowej wersji "Przedwiośnia", stoją plansze pokazujące odkrycia archeologiczne w pobliskich Pełczyskach. W jadalni znajduje się wystawa poświęcona partyzanckiej Republice Pińczowskiej z lata 1944 roku. Zobaczyć tam można m.in. mauzery, niemieckie pistolety maszynowe MP-40 i radziecką pepeszę. Część egzemplarzy broni podarowała policja, która zarekwirowała je u nieposiadających zezwolenia kolekcjonerów. W pałacowej kaplicy znajduje się obecnie wystawa ikon, a w dawnym kredensie ekspozycja poświęcona Wielopolskim.

Odnawiane są kolejne pomieszczenia, w których za kilka miesięcy zwiedzający będą mogli zobaczyć m.in. przedmioty znalezione przez archeologów prowadzących badania na Ponidziu.

Jak tam trafić

Chroberz położony jest w gminie Złota Pińczowska, przy drodze Pińczów - Wiślica. Dojechać tam też można z drogi Pińczów - Busko, skręcając na południe w Bogucicach. Mieszczący się w pałacu Wielopolskich Samorządowy Ośrodek Dziedzictwa Kulturowego zwiedzać można od wtorku do niedzieli w godz. 9-16.